Reinder Bruinsma

Vrijheid van godsdienst is een van de belangrijkste rechten van de mens. Adventisten hebben altijd veel aandacht voor dit onderwerp gehad. Vanaf het begin van hun bestaan hebben zij op veel plaatsen met name voor hun recht op vrije sabbatviering moeten vechten. Maar ze hebben het ook vaak, via de organisaties die ze speciaal voor de bevordering van godsdienstvrijheid hebben gesticht, voor de vrijheid van andere groeperingen en individuen opgenomen. De International Religious Liberty Organisation (www.irla.org) speelt wat dat betreft nog steeds een belangrijke rol.

Vrijheid van godsdienst is echter vaak een ingewikkelde kwestie. Neem bijvoorbeeld de voorgenomen bouw van een islamitisch centrum, inclusief een moskee, niet ver van ‘Ground Zero’, de plek waar in New York, tot de terreurramp van ‘9/11’, de torens van het wereld-handelscentrum stonden. Uit het oogpunt van godsdienstvrijheid zou je moeten zeggen: Dat kan geen bezwaar zijn. Of er nu een kerk, een koninkrijkszaal van de jehova’s getuigen, een synagoge, een hindoetempel of een moskee gebouwd wordt, mag niets uitmaken. Elke geloofsovertuiging heeft dezelfde rechten.  Maar gelden hier ook niet andere overwegingen? Is het echt een goed idee om zo dicht bij de plek waar door Muslim-terroristen duizenden slachtoffers werden gemaakt een bouwwerk te laten verrijzen dat door heel velen gezien zal worden als een symbool van tegen Amerika gerichte haat?  Ik hoop dat Wilders rustig thuis blijft en niet mee gaat helpen onrust te stichten. Hij doet hier al genoeg kwaad. Maar ik kan wel begrijpen dat er protesten zijn tegen de bouwplannen—ook al verdedig ik per saldo het belang van de vrijheid van godsdienst boven de andere belangen die hier spelen.

Gisteren stuitte ik op een minsten zo ingewikkelde kwestie die met vrijheid van godsdienst te maken heeft. Twee jaar geleden stemde de bevolking van de Amerikaanse staat Californië tegen een wet die homohuwelijken in die staat mogelijk zou moeten maken. De Adventkerk liet hierbij ook van zich horen en raadde haar leden aan tegen dit wetsvoorstel te stemmen dat de deur voor homohuwelijken zou openen. Een groep voorstaande adventisten protesteerde daartegen, omdat men van mening was dat het hier ging om een religieus gemotiveerde zaak en dat de overheid geen besluiten moest nemen die de religieuze opvattingen van bepaalde groepen voor zou trekken.  Het principe van scheiding van kerk en staat was hier, vond men, duidelijk in het geding.

Enkele dagen geleden heeft een Californische rechtbank bepaald dat deze beslissing van de meerderheid in het referendum van twee jaar geleden om homohuwelijken te blokkeren ongrondwettig was. De reden? De rechtbank vindt dat het hier inderdaad om een ontoelaatbare inmenging van de overheid in religieuze standpunten gaat. Iedereen mag tegen homohuwelijken zijn, zegt de rechtbank, maar de overheid heeft niet het recht daarin een standpunt in te nemen. Veel christenen, met inbegrip van veel adventisten, vinden niet dat het allereerst om een zaak van vrijheid van godsdienstige opvattingen gaat, maar vinden dat ook andere belangen, waarbij de toekomst van de maatschappij op het spel staat, aan de orde zijn.

Wie heeft gelijk?  Zou het niet een goed uitgangspunt zijn om in gevallen waar de vrijheid van godsdienst in aanvaring komt met andere beginselen, zo veel mogelijk aan de vrijheid van godsdienst de voorrang te geven—ook als het velen pijn doet? De geschiedenis heeft aangetoond dat er snel ongelukken gaan gebeuren als we de teugels op dit punt laten vieren.

Zaterdag j.l. preekt ik weer eens in de Alkmaarse Adventkerk. De ouderling verontschuldigde zich voor het feit dat er zoveel mensen met vakantie waren. Maar het viel me eigenlijk nog best mee. Ik denk dat er toch wel zo’n kleine dertig mensen waren. Maar, inderdaad, gewoonlijk zijn er tegenwoordig heel wat meer bezoekers.

Alkmaar is voor mij een bijzondere plaats. Een aantal jaren achtereen fietste ik dagelijks vanuit het dorp waar wij woonden ruim tien kilometer langs een rechte polderweg, met steevaste tegenwind, naar de middelbare school in Alkmaar, de grote stad. Voor bijzondere aankopen, zowel als plaatsen van vermaak waren we ook op Alkmaar aangewezen. En we gingen er ook naar de kerk. Dat wil zeggen: aanvankelijk was er af en toe een huisdienst bij ons thuis, maar op een gegeven ogenblik werden er in het naburige Alkmaar evangelisatiebijeenkomsten (destijds aangeduid met ‘openbare lezingen’) gehouden door ds. B. Slond en nadat er twee personen waren gedoopt werd besloten een kleine groep te stichten die voortaan wekelijks samenkwam in een donker achterzaaltje van het christelijk verenigingsgebouw ‘Waakt en Bidt’, aan het einde van een lange winkelstraat: ‘De Laat’.

Jarenlang leidde deze groep in Alkmaar een nogal zieltogend bestaan. Af en toe kwam er iemand bij en af en toe vertrok of overleed of verhuisde er weer iemand. Ik raakte het zicht erop kwijt nadat ik naar het buitenland was vertrokken. Maar sinds ik een aantal jaren geleden weer naar het vaderland terugkeerde ben ik er een aantal keren wezen preken en trof ik er een ‘echte’ gemeente aan die tegenwoordig in een heel plezierig kerkje de eredienst houdt.

Er zijn helaas Adventgemeenten in Nederland die niet zo’n zelfde soort ontwikkeling hebben doorgemaakt en die maar nauwelijks overleven. Ook in de grote steden hebben de ‘oude’ gemeenten veel van hun luister verloren. Maar dat is toch gelukkig niet het gehele verhaal. Integendeel. Je hoeft maar te denken aan de nieuwe gemeenten die rond de grote steden zijn ontstaan en aan de zgn. church plants overal in het land. Maar ik denk ook aan een gemeente als bijvoorbeeld Amersfoort.

Ik herinner we nog heel goed hoe ik als aankomende predikantje ging preken in die gemeente die destijds wekelijks samenkwam in een huiskamer in Soest. Het moet doorzettingsvermogen hebben gekost om daar steeds week in week uit mee door te gaan. Nu is er in Amersfoort een levende gemeente met, naar ik vermoed, zo’n zeventig a tachtig leden. Of denk eens aan de gemeente Huis ter Heide. Volgens sombere voorspelling in een nog niet zo ver verleden had die gemeente geen toekomst meer. Vandaag is het echter de gemeente met waarschijnlijk de grootste jeugdgroep in het land. En ik kan een rits andere gemeenten noemen die een heel positieve ontwikkeling hebben doorgemaakt.

We kunnen onze ogen niet sluiten voor de problemen die zich op diverse plaatsen voordoen. Maar het doet ook goed om te zien hoe op veel plaatsen de kerk is gegroeid en tot een fijn geestelijk huis is geworden waren velen onderdak hebben gevonden. Dat blijft moed geven voor de toekomst.

De Lutherse Wereldfederatie is een belangrijke organisatie. Het is de koepel waarin wereldwijd zo’n 140 verschillende  Lutherse kerkgenootschappen met in totaal ruim 70 miljoen aanhangers verenigd zijn. Eens in de zes jaren is er een assemblee waar afgevaardigden van over de gehele wereld bijeenkomen. Die is zojuist gehouden. Een van de opmerkelijke besluiten van deze bijeenkomst was dat men het tijd vond om publiekelijk spijt te betuigen voor de manier waarop de lutheranen in de zestiende eeuw zijn omgegaan met de zogenaamde wederdopers.

De wederdopers (of anabaptisten) waren een kleinere, maar radicale stroming in de tijd van de kerkhervormers. Zij waren tegenstanders van elke vermenging van kerk en politiek, en fervent verdedigers van de volwassenendoop door onderdompeling. Ook op een aantal andere theologische punten weken ze af van de calvinisten en lutheranen. Zoals in die tijd gebruikelijk was, bleef het bij theologische strijd niet bij woorden, maar kon het levensgevaarlijk zijn om van de gangbare theologische mening af te wijken. Naar schatting zijn zo’n 2500 wederdopers destijds dan ook door de lutheranen terechtgesteld vanwege hun ketterij.

De lutheranen hebben nu dus spijt betuigd—en om vergeving gevraagd—aan de huidige geestelijke nazaten van de wederdopers. Dat betreft een brede schakering van groeperingen, met de Nederlandse doopsgezinden aan het ene einde van het spectrum, de Amischen aan de andere kant en de verschillende mennonitische kerkgenootschappen in het midden. De mennonieten hebben de spijtbetuiging in dank aanvaard.

Ik weet nooit goed wat ik van dergelijke collectieve spijtbetuigingen moet denken. Moet Spanje spijt betuigen vanwege de wreedheden van Philips II en moeten de inwoners van Haarlem aan de andere kant spijt betuigen voor het feit dat ze onder aanvoering van onze spreekwoordelijke Kenau het kokende pek over de Spanjaarden hebben uitgegoten?  Moet Nederland spijt betuigen aan Suriname voor ons aandeel in het Surinaamse slavenverleden? En aan Indonesië voor wat er niet alleen in de dagen van Multatuli verkeerd is gegaan, maar vooral ook vanwege de wandaden tijdens de politionele acties? Ik vind eigenlijk dat dit soort spijtbetuigingen niet veel voorstellen. Ik voel me er in elk geval persoonlijk niet bij een dergelijke problematiek betrokken.  Ik gruwel als ik lees over de slavenhandel, maar ik heb er nooit enig aandeel in gehad. Niemand in Suriname moet daarom van mij verwachten dat ik spijt betuig over iets waaraan ik part nog deel had.

Soms heeft ook de Adventkerk collectieve spijt betuigd. De kerk in Duitsland heeft dat een aantal jaren geleden gedaan vanwege het bepaald niet dappere optreden van de adventistische kerkleiding in de Tweede Wereldoorlog. De kerk in Zuid-Afrika heeft het, terugkijkend op haar vaak dubieuze houding tijdens de tijd van de apartheid gedaan. Misschien zijn het moedige gebaren, maar ik kan er niet warm voor lopen, want de meeste mensen die nu hun schuld betuigen hebben schone handen en kunnen niet plaatsvervangend spreken voor hun soms schuldige ouders en grootouders.

Misschien zullen er in de toekomst kerkleden zijn die het initiatief willen nemen om spijt te betuigen voor de wijze waarop te vaak in de kerk sprake is geweest van een slechte behandeling van bepaalde etnische groepen of van vrouwen. Beter is het om niet te wachten op het toekomstige moment dat we stil willen staan bij wat op dat punt in het verleden vaak verkeerd is gegaan, maar nu al het mogelijke te doen—in het heden—om toestanden te vermijden of te veranderen—die straks spijt zullen oproepen. En dan doel ik inderdaad op situaties van discriminatie die nog immer voorkomen en die we eerlijk onder ogen moeten zien—nu, en niet later, ooit, als we spijt willen betuigen.